سرزمین شیرداغ

وضعیت سه دسته جاغوری:

باانهدام مقا ومت سه دسته جاغوری توسط امیرعبدالرحمن خان درقرن19، اشغال اراضی مهم قلند ر ودستگیری بزرکان سه دسته چون: خدابخش خان وتاجی خان قلندر.ابراهیم سلطان ونجف سلطان پشی. عبدالله بیگ وملانجف شیرداغ وشهادت آنان درسیاه چالهای مخوف عبدالرحمن خان. باحفظ موقعیت چهاردسته توسط سردارسلطان علی خان ولد سردارشیرعلی خان جاغوری نزد حکومت پس ازکشته شدن برادرانش صفدرعلی خان واحمدعلی خان خلع سلاح وگرفتن توپهاازنزدپسران سردارشیر علی خان، ظاهرا درجاغوری اصطلاح سه دسته دیگر استعما ل نمی شود، چون قلندرازجغرافیای سیاسی جاغوری توسط اشغال گران غاصب برسراقتدار ظاهراٌ حذف وغصب شد وبا پیوست پشی وشیرداغ به مالستان که ازعلاقه داری به ولسوالی ارتقاء یافت ازنظر سیاسی عملا ازجاغوری مجزّاگردید.

   آقای ملامحمدافضل ارزگانی درکتاب مختصرالمنقول فی تاریخ الهزارة والمغول که درسا ل 1332هجری قمری درشهرکویته بلوچستان آن راچاپ نموده وخودش ازعلمای برجسته نجف اشرف می باشد می نویسد:

  ولایت سوم هزاره جا ت جاغوری است که درمغرب جنوب غزنی واقع شده ازچهار منزلی قندهارممتداست تاغزنی. دراطلس مطبوعه لندن جاغوری راضبط کرده که: الکائیست مشتمل برپنج جلکاء، هفتاد قریه وده، طول چهارمنزل وعرض سه منزل، چهل هزارخانواده درآنجا سکنی داشتند.الان جلکاء مسکه وقلندررا افغان گرفته ودارالحکومه آنجاسنگماشه است.امیرشیرعلی خان(پادشاه افغانستان) سردار شیرعلی خان ازاولوس وقی جاغوری رابه همین ملک خودش سنگ ماشه مامورنمودهفت فوج افغان پیاده وچهارفوج سوار وهفت توپ همراء اوکرد.

امااسماءاولوس آنها:1-جاغوری 2-آتا3-بابا 4- وقی 5- قلندر 6- مسکه 7- خوشه 8- ایچه 9- ده برکه 10- شیرداغ 11- پشی 12- ده میرداد13- بیگ 14- ندام 15- گری16:- دولت شه 17- حاجی نبی 18- محمدخواجه19- قارلیغ 20-  زیرک21- باغوچری 22- یازدری 23- چهاردسته.

 ل.تیمورخانف استادشرق شناس خا رجی که اولین بارکتاب اوتوسط عزیزطغیان دردانشگاه کابل ترجمه ودرسال1980درکویته توسط تنظیم نسل نوهزاره  چاپ وبعددر سال1989دردانشگاه کابل تجدیدچاپ سپس در1992توسط حسن رضا چنگیزی به اردو ترجمه ودرکویته چاپ، مرحله چهارم توسط عزیزالله رحیمی جاغوری سال 1371مطابق با1992درشهرقم ایران چاپ شده است،درباره جاغوری می نویسد:

9- جاغوری:

طایفه جاغوری درمنطقه های ذیل حکومت داشتند: وادی ارغنداب، سنگ ماشه، المیتو، جاله ودرّه سوخته. سرزمین جاغوری ازشمال به ما لستان ازشرق به قره باغ وموقورستان ازغرب به ارزگان. ازجنوب به ارازان اتصال پیدامی کرد.

طایفه جاغوری به هفت قبیله منقسم می گردد:

پشی- شیرداغ – قلندر- گری- یازدری- باغوچری - آته .

  عزیزطغیان که توسط کمونیستهاازدانشگاه کابل دستگیرومفقودالاثرگردیدیکی ازمحققین برجسته هزاره بوده که درپاورقی این کتاب درباره تفصیل معّرفی جاغوری می نویسد:

جاغوری فعلی وطوایف عمده آن:

1- سادات که البته درمناطق مختلف جاغوری حضورداراند ومورد احترام همه هستند، اما قسمت عمدۀ آنهادرششپر، چهل دختران، سیاه قول المیتومی باشد.

2- دهمرده 3- اوقی 4- مسکه 5- باغوچری 6- ازدری7- خوشه 8- بابه 9- هیچه 10- یارمحمد11- پشی 12- شیرداغ.

  جغرافیایی جاغوری درقدیم:

جاغوری درقدیم مساحت زیادداشته گه فعلا قسمت کمی آزان باقی مانده است درقد یم جاغوری محدودبه قرارذیل بوده است:

  ازشرق متصل به قره باغ وناهور-ازشمال متصل به مالستان وقسمتی ازارزگان- ازغرب متصل به قسمتی ارزگان ودای چوپان- ازجنوب به جنده،شاجوی،تنگی خرنی وتوخی ووادی ارغنداب.

  سرزمین های که درزمان عبدالرحمان ازهزاره های جاغوری گرفته به افغانها سپرده شده واکنون کلٌادراشغال آنهااست:

  1- سرزمین رسنه ازهزاره های ناوه گری می باشدفعلادراشغال افغانهای تره کی است.

2- سرزمین داره دوطرف رودارغنداب تاتنگی بالای خرنی ومناطق گزگ متعلق به قوم مسکه پایین است که فعلادراشغال افغانهای کاکرمی باشد.

  3- منطقه دوطرف رودارغنداب ازدوآبی قسمت بالای داره،وتمامی سرزمین تناچوب، وقسمت رودبار، که ازقوم بابه بوده وفعلا کلٌا دراشغال افغانهای بنگش وتره کی بنام ملا یعقوب وافغانهای خروتی که ازاقوام عبدالرزاق، دادمحمدخان که تاآن زمان کوچی وخانه بدوش بوده می باشد.

4- ازابتدای دوآبی(محل دورودسنگ ماشه وجنگلی)تاقسمت پایین جنگلی ودوطرف رودخانه ازقوم هیچه پایین بوده درحال حاظرکلا دراشغال افغانهای خروتی می باشد وهم چنین سرزمین غوجوروجنگلی که ازقوم هیچه بالابوده درحال حا ضرکلادراشغال افغانهای خروتی می باشد.

  5- سرزمین یارمحمد(طایفه خوردک زایده که شامل:پیری- شفیه- داوور- رکنی- بارام) می باشدعبارت است از:1- تورگو2- توگمی3- تابوت4-شیله5- گلزار6- ناهورتوغی7- چای آهو8- بیدقول9- آب خوشه10- نوجوی11- خواجه رمبوکه ازبزرکان، روُسا ومیرهای آن پیری شفِه وطالب بوده که آثاری ازقبیل قلعه هابنام قلعۀ میرطالب خان، قبرستان وسنگرهای مردم هزاره وغیره هنوز باقی است درحال حا ضرکلاٌ دراشغال افغانهای تره کی، خوجوک، بنگش وسایرطوایف می باشد.

  6- بزرک ترین طایفه جاغوری قلندربوده که دارای37 شعبه می شده اند وسرزمین قلندرقسمت وسیعی ازسرزمین جاغوری راتشکیل می داده اندکه عبارتنداز:دم جوی- اولوم- علی داد- خاک ایران که شامل:آواری- ورآباد- بکی- ابلیتو- شیخجی-چناران وغیره است درحال حاضرکلا دراشغال افغانهای علی خیل، عبدالرحیم زای، اطوال، خوجوگ واندرو... می باشد. آثاری ازقلعه ها، سنگرها، قبرستانها وحتی درختان مردم هزاره وغیره هنوزهم باقی است.

تحقیقات: پی. جی. میتلند:

  پی جی میتلند محقق انگلیسی که تحقیقات درباره هزاره هاازسالهای89-1878میلادی برابربا1257 تا 1268شمسی داشته وداکترمحمداکرم گیزابی هم اکنون سناتورافغانستان آن را درسال 1985ترجمه نموده ومرکزنویسندگان افغانستان آن را بنام تحقیقی درباره قوم شناسی(هزاره وهزارستان) درسال 1376شمسی درقم چاپ نمودازجمله درباره اقوام جاغوری چنین می نویسد:

هزاره های جاغوری همیشه قبیله ای نسبتابااهمیت بوده اندوتمام سرچشمه های این دریامربوط به آنان است.

سرزمین جاغوری به هفت دسته ویاقسمت تقسیم شده وهرقسمت آن دراختیارسه تاهفت طایفه عمده که درآن زندگی می کند،یادمی شودگذشته ازاین هفت دسته میرهاهستندکه به نام خان خیل یادمی شوند.

چهاردستۀ آن توسط باقرسلطان اداره می شودوسه دستۀآن تحت نام قلندر،قدرت محمدتقی خان رامی پذیرند.

ازدری:مجموع 700 فامیل.طایفه خواجه علی به بزرکی ومهتری محمد تقی سلطان. سیداحمد: به موقعیت علودال وخاربید 400 خانوار.

باغوچری: به کلانی خیربیگ به موقعیت کمرک وسرخ جوی300 خانوار.

2-حاجی نبی: به بزرکی ظفرمهتربه موقعیت لومان300 خانوار.

3- بیگ: به بزرکی کارومهتربه موقعیت باریک دارای100خانوار.

4- بوسید: به کلانی ملاحسین مهتروموقعیت شهرزایده لومان 200 خانوار.          

5- شغله: به کلانی شیرعلی مهتروموقعیت شغله 156خانوار.

گری:به بزرکی محمدحسین مهتربه موقعیت ناوه نیرو400 خانوار.

2- انگوری: به بزرکی خدارحیم مهتروموقعیت انگوری 300 خانوار.

 3- حیدر:... به موقعیت سبزسنگ وقا دی 300 خانوار.

آته: به کلانی ظفراختیار وموقعیت گزگ وتناچوب 300خانوار.

 2- مسکه : به کلانی علی کرم نایب وموقعیت مسکه وسنگ سوراخ 100خانوار.

 3- وقی : به بزرکی محمدحسین مهتروموقعیت اودقول 600 خانوار.

 4- دهمرده:  ... به موقعیت گل زار 100خانوار.

 5- خوشه : به کلانی شاحسین مهتروموقعیت چال وممدک 100خانوار.

 6- پاتو: به کلانی شاحسین مهتر وموقعیت پاتو 120خانوار.

 7- بابه: به بزرکی ظفرعلی مهتروموقعیت بابه 100خانوار.

 8- هیچه: ---- به موقعیت هیچه 150خانوار.

9- زردگ: به کلانی رازمحمد مهتر به موقعیت زردگ 120خانوار.

10- قسمت میرها به کلانی مرتضی نایب به موقعیت سنگماشه 100 خانوار.

قلندر: به کلانی خدابخش خان وموقعیت قلندر 1000خانوار.

پشی:به کلانی ابراهیم سلطان وسبزعلی مهتروموقعیت پشی800 خانوار.

شیرداغ: به کلانی نا صرمهتروموقعیت شیرداغ 500 خانوار.

 مجموع:6546 خانوار.سالهای1878 تا1889میلادی تلاش تحقیقات11سال. برابرباسالهای:1257تا1268شمسی می باشد.